Taco Juriaanse (FWS): ‘Suikertaks op alleen frisdranken zet geen zoden aan de dijk’

Een suikertaks voor alleen frisdranken zet weinig zoden aan de dijk, concludeert FWS-directeur Taco Juriaanse (foto, fotobron: FWS) na een bezoek aan Schotland, de ‘sick man of Europe’. Britten krijgen na de invoering van belasting op suikerhoudende dranken weliswaar minder suiker binnen via frisdrank, maar blijken niet minder obees. De belangrijkste les volgens Juriaanse: er is integraal beleid nodig om suikerconsumptie te beperken.FWS is de ‘vereniging Frisdranken, Waters en Sappen’.

Toegegeven, het voelde af en toe enigszins onwennig om tussen een bonte mix van vertegenwoordigers van de gezondheidszorg, maatschappelijke organisaties en bijvoorbeeld ziekenhuisdirecteuren als enige aanwezige een industrie te vertegenwoordigen. Een industrie bovendien die door sommigen als oorzaak van overgewicht wordt gezien: overmatige frisdrankconsumptie. Des te mooier was het om niet als tegenstanders, maar als medestanders naar de maatschappelijke opgave te kijken waar we voor staan en waar de industrie en het maatschappelijk middenveld elkaar kunnen vinden.

Gelukkig waren veel reisgenoten blij om met iemand van de industrie zelf te spreken en om in een informele setting van gedachten te wisselen over de manier waarop mensen gezonder kunnen eten, drinken en leven. Een eerste misverstand dat we uit weg konden helpen: wij dicteren geen beleid en zijn, net als de meeste mensen in het veld, soms verrast over de richting die de overheid inslaat als het gaat om beleid dat is gericht op het beperken van calorie- en suikerinname.

Nationaal Preventieakkoord

Maar het is goed om eerst terug in de tijd te gaan, naar 2018. Ook in dat jaar zat de voedselsector om tafel met een groot aantal stakeholders over hetzelfde onderwerp. Het resultaat van dat overleg was het Nationaal Preventieakkoord, afgesloten met zeventig partijen, zoals patiëntenorganisaties, zorgaanbieders, zorgverzekeraars, gemeenten, sportbonden, bedrijven, fondsen, onderwijs, maatschappelijke organisaties en de overheid. In dit ‘akkoord op weg naar een gezonder Nederland’ werden verschillende doelen geformuleerd die ervoor moeten zorgen dat we over twee decennia met z’n allen een stuk gezonder zijn. Dat betekent dat roken, problematisch alcoholgebruik en overgewicht drastisch moeten zijn teruggedrongen.

Voor deze thema´s werden ambities, doelen en maatregelen vastgelegd in het akkoord. De frisdrankensector committeerde zich destijds aan het stapsgewijs verlagen van de calorieën die via frisdranken en waters worden ingenomen: in 2020 met 25%, in 2025 met 30%. Substantiële stappen dus, waarmee de sector voortvarend aan de gang ging. Zo was in 2021 het aantal calorieën dat consumenten via frisdranken en waters binnenkrijgen met ruim 30% gedaald. De sector heeft de doelstelling van bijna een derde reductie in 2030 hiermee dus ruimschoots eerder behaald dan afgesproken.

Was de lat te laag gelegd, zoals sommige cynici misschien zullen zeggen, of heeft de industrie laten zien haar maatschappelijke verantwoordelijkheid serieus te nemen door met volle kracht op herformulering en productinnovatie te sturen? Wat mij betreft zeker dat laatste, want nieuwe recepturen met minder suiker en kleine verpakkingen die zijn geïntroduceerd hebben niet zomaar aan populariteit gewonnen. Ook in marketing legt de industrie steeds meer nadruk op laagcalorische frisdranken en andere gezondere alternatieven. Met resultaat, zoals ook andere cijfers illustreren. Zo was in 2022 42% van het aanbod suikervrij (max. 0,5 gram suiker per 100 ml) en 62% van het aanbod laagcalorisch (max, 20 kcal per 100 ml). En ook de Voedselconsumptiepeiling van het RIVM laat tussen 2012-2016 en 2019-2021 een daling van 37,1% zien in de consumptie van suikerhoudende dranken.

Verbruiksbelasting

De sector levert waarvoor het in het Nationaal Preventieakkoord heeft getekend – en meer zelfs. Daarom waren we eind 2021 verrast toen we van nieuwe maatregelen hoorden. In hetzelfde jaar waarin de frisdrankensector de doelstellingen voor suikerreductie in 2025 overtrof, lazen we in het Coalitieakkoord van het vierde kabinet Rutte: “We verhogen de belasting op suikerhoudende dranken. We bezien hoe we op termijn een suikerbelasting kunnen invoeren en de btw op groente en fruit naar nul procent kunnen verlagen.”

Een mededeling waarvan de contouren eind vorig jaar duidelijk werden. Het voornemen is om vanaf 1 januari 2024 de belasting op alcoholvrije dranken zoals frisdrank, vruchtensap en alcoholvrij bier substantieel te verhogen: de huidige opbrengst van deze verbruiksbelasting (circa € 250 miljoen) moet stijgen naar circa € 625 miljoen. Een significant bedrag dat in een tijd waarin mensen de gevolgen van de inflatie en hoge kosten voor dagelijks levensonderhoud voelen, hard zal aankomen.

En dan is er natuurlijk nog de vraag of het een effectieve maatregel is om het onderliggende probleem – overmatige suikerinname – aan te pakken. Het gaat hier om een ‘platte’ verhoging, aangezien er geen differentiatie plaatsvindt op basis van suikergehalte. Voor mineraalwater wordt een uitzondering gemaakt en geldt een vrijstelling, maar ‘light-/zero-dranken’ en water met aroma’s worden net zoveel belast als regular-frisdranken met veel suiker. Dat is onlogisch, gezien het doel van de taks om op een gezondere consumptie aan te sturen. Bovendien verdwijnt hiermee ook elke prikkel om de hoeveelheid suiker in een drankje te verminderen – het belastbare bedrag blijft toch hetzelfde.

Verrast over de aankondiging en verbaasd over de insteek zijn wij als FWS vanzelfsprekend in gesprek getreden met alle belangrijke stakeholders. Denk aan beleidsmakers, politici, producenten en gezondheidsorganisaties. Waarbij wij steevast de vraag op tafel legden: wordt er nu gekozen voor een systeem dat eerlijk en effectief is, of kiezen we voor maximale belastingopbrengsten, en is het doel – minder suikerconsumptie – ondergeschikt? Voor het antwoord op die vraag moeten we kijken wat er in het buitenland gebeurt. Want waarom in Nederland het wiel opnieuw uitvinden, terwijl er in andere landen veel ervaring met verschillende varianten op een suikertaks is opgedaan?

Wat opvalt: bijna alle landen kiezen voor een gestaffelde belasting. Zo wordt de hoogte van de belasting in het Verenigd Koninkrijk bepaald met staffels tot 5 gram en 8 gram suiker per 100 ml. Portugal gebruikt ook een model met een staffel, maar met stapjes van 2,5 gram suiker per 100 ml. In Frankrijk zijn de stapjes nog kleiner: daar wordt het tarief bepaald per gram toegevoegde suiker. Frisdranken, vruchtensappen, limonadesiroop en energiedranken met veel toegevoegde suiker zijn nu dus een stuk duurder voor de Franse consument, varianten met weinig toegevoegde suiker minder duur.

Het stimuleert de producenten werk te maken van dranken met weinig calorieën en moedigt consumenten aan de gezondere varianten te drinken, precies waarvoor een suikertaks bedoeld zou moeten zijn. We zijn daarom heel benieuwd naar het onderzoek dat de overheid binnenkort publiceert, waarin gekeken wordt naar een gedifferentieerd model op basis van suikergehalte.

‘Preventiereis’ Schotland

Los van de keuze voor een platte dan wel een gestaffelde belasting is er natuurlijk de vraag welke producten onder de belasting zouden moeten vallen. Hoe zit het met zuiveldranken, al dan niet met toegevoegde suikers? En hoe wordt gekeken naar waters met aroma, sojadranken, frisdranken zonder suikers of 100% vruchtensappen? En waarom alleen de zogenaamde ‘frisse dranken’ (kort gezegd: frisdranken, light-/zero varianten, vruchtensappen, mineraalwaters met een smaakje, limonadesiroop en energiedranken) belasten, en niet andere producten die bij overmatige consumptie aan overgewicht bijdragen, zoals koek, chocolade en snoep? Die beperking tot één categorie is op z’n minst arbitrair, maar levert vooral ook weinig gezondheidswinst op.

De noodzaak om met elkaar in gesprek te treden over hoe we beter en doeltreffender beleid kunnen maken, was een van de redenen waarom ik onlangs met de organisatie Coincide meeging op een studiereis naar het Schotse Glasgow. De jaarlijkse ‘preventiereis’, die sinds 2019 wordt georganiseerd, draait om de vraag hoe gezondheid en preventie dieper en duurzamer ingebed kunnen worden in alle facetten van onze samenleving. Mensen op sleutelposities die vanuit hun rol het belang van gezondheid kunnen vertalen naar beleid en handelen, worden uitgenodigd voor deze driedaagse studiereis, en ik was blij dat ik als directeur van de branchevereniging ook werd uitgenodigd.

FWS-directeur Taco Juriaanse

Dit was de derde door Coincide georganiseerde preventiereis. Eerdere bestemmingen waren Helsinki en Kopenhagen, dit jaar werd Glasgow bezocht. Deze bestemming sluit uitstekend aan bij de discussies die we momenteel in Nederland voeren als het gaat om mogelijke belastingmaatregelen om suikerinname terug te dringen. Hierbij wordt namelijk vaak gerefereerd aan de suikertaks, die in 2018 in het Verenigd Koninkrijk is ingevoerd. Daarom keek ik ernaar uit om ter plekke van mensen uit het veld te horen wat het effect van de maatregelen is. Daarnaast was het natuurlijk een mooie manier om kennis te delen met professionals uit de Nederlandse praktijk, zoals ambtenaren, beleidsmakers, onderwijs, gezondheidszorg, wetenschap en het bedrijfsleven.

Nieuwe inzichten

Het was een trip die inderdaad nieuwe inzichten heeft gebracht. De in 2018 in het Verenigd Koninkrijk ingevoerde ‘Soft Drinks Industry Levy’ (SDIL) wordt vaak aangehaald als een ‘slimme verbruiksbelasting’. De hoeveelheid suiker bepaalt namelijk de hoogte van het belastingtarief. Dat dit een effectieve manier kan zijn om herformulering te stimuleren, blijkt uit het feit dat de gemiddelde hoeveelheid suiker per 100 ml frisdrank in het Verenigd Koninkrijk, na de aankondiging van de Britse frisdrankentaks in 2016 en de invoering in 2018, in de periode 2015-2020 met 46% is gedaald.

Maar het bezoek aan Groot-Brittannië maakte ook duidelijk dat beleidsmakers en professionals uit het veld zich natuurlijk ook realiseren dat suikerhoudende dranken niet de enige bron van overmatige suikerinname zijn. De consumptie van suikerhoudende dranken mag dan gedaald zijn, het probleem van overgewicht is in dezelfde periode niet kleiner geworden. Sterker nog, uit onderzoek van het Imperial College uit Londen, gepubliceerd in het medische tijdschrift The Lancet, blijkt dat Britten rond 2025 het meest obees zullen zijn in Europa. Zo bezien is het maar de vraag of de frisdrankentaks het gewenste effect oplevert. Het zal in de praktijk niet meer dan een druppel op de gloeiende plaat blijken, als het de enige maatregel is om suikerconsumptie te bestrijden.

Dat geldt voor het Verenigd Koninkrijk, maar natuurlijk ook voor Nederland. Zo berekende het RIVM ongeveer tien jaar geleden dat niet-alcoholische dranken in Nederland goed zijn voor 24% van de consumptie van toegevoegde suikers. Iedereen verwacht dat dit percentage momenteel een stuk lager ligt, omdat de hoeveelheid geconsumeerde suikerhoudende dranken de afgelopen jaren met maar liefst 37% is gedaald. De precieze cijfers worden pas na de zomer gepubliceerd.

Het is vanuit die optiek dus onlogisch, en vooral niet effectief, om beleid te maken dat zich uitsluitend op suikerhoudende dranken richt. Dit is een geluid dat ik ook van veel van onze Schotse gesprekspartners hoorde: overmatige suikerinname moet in bredere zin worden aangepakt, door suikerrijke dranken én voedingsmiddelen te belasten. Dit past naadloos bij onze overtuiging dat er een effectievere strategie is om overgewicht en gerelateerde gezondheidsproblemen te bestrijden, namelijk om de koe bij de horens te vatten en belasting te heffen op producten met veel (toegevoegde) suiker, zoals zuivel, koek, snoep, chocolade en andere voorverpakte voedingscategorieën.

Gezondheid en preventie

Onze Schotse gesprekspartners – een bonte coalitie van mensen, die met elkaar gemeen hebben dat ze ervaring hebben op het snijvlak van armoede, ongelijkheid en ongezondheid – waren overtuigd van nog iets anders: het gaat om meer dan eten en drinken. Gezondheid en preventie moeten dieper worden ingebed in alle facetten van onze samenleving. Het zit hem niet alleen in suikerhoudende producten zodanig belasten dat producenten gestimuleerd worden om te investeren in gezondere alternatieven en consumenten bewuster kiezen wat ze in hun mandje leggen. Maar ook in hele andere zaken, zoals aandacht voor sociale omstandigheden, nadenken over hoe de voedselomgeving is ingericht en ervoor zorgen dat kinderen op school altijd de optie hebben om een gezonde maaltijd te eten – zonder dat ze constant worden blootgesteld aan talloze calorierijke versnaperingen.

Maar misschien was de grootste winst van de preventiereis wel dat we er met z’n allen achter kwamen dat we het hier en over tal van andere punten eens waren met elkaar. Net zoals alle relevante organisaties in 2018 het Nationaal Preventieakkoord hebben getekend, zo werd het tijdens de drie dagen in Glasgow steeds duidelijker dat we ons allemaal inzetten voor een gezondere samenleving met minder obesitas en meer gezondere keuzes voor de consument, maar dat we vaak niet weten waar andere partijen en organisaties mee bezig zijn. Die kennisuitwisseling is de pure winst.

Winst die verloren zal gaan, zo vrees ik, als we nu overhaast een platte frisdrankentaks invoeren. Dan haalt de schatkist de komende jaren weliswaar jaarlijks een flink bedrag binnen, maar komen we er over een jaar of vijf achter dat de beoogde gezondheidseffecten niet gerealiseerd zijn en er waarschijnlijk nog net zoveel Nederlanders met overgewicht zijn, zo niet meer. Het is vanuit die optiek jammer dat er geen politici mee waren om de Schotse praktijk te aanschouwen, want dan hadden ze kunnen zien wat wij hebben gezien: dit probleem verdient een toekomstgerichte visie en bovenal een integrale aanpak – want overmatige suikerinname is een probleem dat in de volle breedte van de samenleving speelt, en kan ook alleen op die manier worden tegengegaan. Laten we de uitdaging aangaan door de lessen uit het Verenigd Koninkrijk toe te passen in de Nederlandse praktijk – om te beginnen door te kiezen voor differentiatie en verbreding, zodat we echt impact kunnen maken.